منجی

( بسوال تو چو درماند بگوید به نشاط

بر پیمبر صلواتی خوش خواهم به آواز )



دسته بندي ها

پر بازديدترين مطالب


سوره نور، آیه ۵۵

در آیه ۵۵ این سوره می‏خوانیم: وعدالله الذین امنوا منکم و عملوا الصالحات لیستخلفنهم فی الارض کما استخلف الذین من قبلهم و لیمکننّ لهم دینهم الذی ارتضی لهم ولیبدلنهّم من بعد خوفهم امنا یعبدوننی لا یشرکون بی شیئا ومن کفر بعد ذلک فاولئک هم الفاسقون:

«خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده‏اند وعده داده که آنها را به یقین خلیفه روی زمین کند، آن گونه که پیشینیان آنها را خلافت (روی زمین) بخشید و دین و آیینی را که برای آنها پسندیده است پا برجا و ریشه دار سازد و بیم و ترس آنهارابه آرامش و امنیت مبدل کند آن چنان می‏شود که تنهامرا می‏پرستند و چیزی را شریک من نخواهند کرد و کسانی که بعد از آن کافر شوند آنها فاسقند».

در این آیه با صراحت به مؤمنان صالح بشارت داده شده است که سرانجام حکومت روی زمین را در دست خواهند گرفت و دین اسلام فراگیر خواهد شد و ناامنیها و وحشتها به آرامش و امنیت مبدل می‏گردد شرک از سراسر جهان برچیده می‏شود و بندگان خدا با آزادی به پرستش خدای یگانه ادامه می‏دهند و نسبت به همگان اتمام حجت می‏شود به گونه‏ای که اگر کسی بعد از آن بخواهد راه کفر را بپوید مقصر وفاسق خواهدبود.(مخصوصا در بخش آخر آیه دقت کنید)

گرچه این امور مهم که مورد وعده الهی بوده است در عصر پیامبر (ص) و زمانهای بعد از آن در مقیاس نسبتا وسیعی برای مسلمین جهان تحقق یافت و اسلام که روزی در چنگال دشمنان گرفتار بود که مجال کمترین ظهور و بروزی به آن نمی‏دادند و مسلمانان دائما در ترس و وحشت به سر می‏بردند، سرانجام نه فقط شبه جزیره عرب بلکه بخشهای عظیمی از جهان را فرا گرفت و دشمنان در تمام جبهه‏ها شکست خوردند ولی با این حال حکومت جهانی اسلام که سراسر دنیا را فرا گیرد و شرک و بت پرستی ر ابکلی ریشه کن سازد و امنیت و آرامش و آزادی و توحید خالص را همه جا گسترش دهد هنوز تحقق نیافته پس باید در انتظار تحقق آن بود.

این امر مطابق روایت متواتره که قبلا به آن اشاره شد در عصر قیام مهدی (ع) تحقق خواهدیافت، بنابراین یکی از مصادیق این آیه در عصر پیامبر و اعصار مقارن آن حاصل شد و شکل وسیعترش در عصر قیام مهدی (ع) خواهد بود و این دو با هم منافاتی ندارد و این وعده الهی در هر دو مرحله باید تحقق یابد.

منظور از استخلاف و جانشنین شدن در اینجا همان جانشینی از اقوام کافر پیشین است که حکومت آنها زائل می‏شود و حکومت حق بحای آن می‏نشیند نظیر آنچه در آیه ۱۴ یونس آمده است:«ثم جعلناکم خلائف فی الارض من بعدهم لننظر کیف تعملون:»سپس شما را جانشینان آنها (آن اقوام ظالم) در روی زمین قرار دادیم تا بنگریم چگونه عمل خواهید کرد«.

شبیه همین معنی در آیه ۶۹ و ۷۴ اعراف آمده است.

بنابراین کسانی مانند فخر رازی که پنداشته‏اند آیه دلیل روشنی بر صحت خلافت خلفای چهارگانه نخستین است چرا که آنها بودند که جانشین و خلیفه پیامبر شدندو وعده الهی در عصر آنان تحقق پیدا کرد گرفتار اشتباهی شده‏اند زیرا آیه فوق ناظر به خلافت پیامبر نیست بلکه خلافت و جانشینی اقوام پیشین است آنگونه که در ایات سه گانه بالا آمد و آن گونه که در آیه ۱۳۷ سوره اعراف آمده است: و اورثنا القوم الذین کانوا یستضعفون مشارق الارض و مغاربها التی بارکنا فیها وتمّت کلمه ربک الحسنی علی بنی اسرائیل بما صبروا:

«ما مشرقها و مغربهای پر برکت زمین را به آن قوم تضعیف شده (بنی اسرائیل) واگذار کردیم و وعده نیک پروردگارت بر آنها به خاطر صبر و استقامتی که نشان دادند تحقق یافت».

به هر حال آیه بشارت و نوید حکومت مؤمنان صالح را بر سراسر جهان می‏دهد که در مقیاس وسیعی در عصر پیامبر اسلام (ص) و بعد از آن تحقق یافت، هر چند همه جهان را فرا نگرفت، ولی نمونه‏ای از تحقق این وعده الهی بود، اما به صورت حکومت جهانی بر تمام روی زمین هنوز تحقق نیافته و مصداق نهایی آن با فراهم شدن زمینه‏ها به مشیت الهی با حکومت حضرت مهدی (ع) تحقق خواهد یافت که طبق روایات پیامبر (ص) و سایر معصومین تمام دنیا را پر از عدل و داد می‏کند بعد از آنکه از ظلم و جور پر شده باشد و ما در انتظار این وعده قرآنی هستیم.

روایاتی که در تفسیر این آیه در منابع مختلف نقل شده نیز این واقعیت را تأیید می‏کند.

از جمله مفسر معروف «قرطبی» در تفسیر «الجامع لاحکام القرآن» ذیل این آیه از «سلیم بن عامر» از «مقداد بن اسود» نقل می‏کند که از رسول خدا (ص) شنیدم که می‏فرمود: ما علی ظهر الارض بیت حجر ولا مدر الا ادخله الله کلمه الاسلام «هیچ خانه‏ای از سنگ یا گل بر صفحه زمین باقی نمی‏ماند مگر اینکه خداوند اسلام را در آن وارد می‏کند. (۱).

و در تفسیر «روح المعانی»از امام علی بن الحسین« چنین نقل شده است که در تفسیر این آیه فرمود:هم والله شیعتنا اهل البیت یفعل ذلک بهم علی ید رجل منا و هو مهدی هذه الامه و هو الذی قال رسول الله (ص) فیه لو لم یبق من الدنیا الایوم واحد لطول الله تعالی ذلک الیوم حتی یلی رجل من عترتی اسمه اسمی یملا الارض عدلا و قسطا کما ملئت ظلما و جورا:

«آنها به خدا سوکند شیعیان ما هستند خداوند این کار را به دست مردی از ما انجام می‏د هد و او مهدی این امت است و او همان کسی است که رسول خدا درباره‏اش فرمود: اگر از عمر دنیا جز یک روز باقی نمانده باشد خداوند آن روز را طولانی می‏کند تا مردی از عترت من که نام او نام من است حاکم زمین شود و آن را پر از عدل و داد می‏کند، آن گونه که از ظلم و جور پر شده باشد».

این حدیث را با مختصر تفاوتی در بسیاری از منابع اهل بیت (ع) می‏توان یافت.

گرچه «آلوسی» در روح المعانی این حدیث را با نظر موافق ارزیابی نکرده ولی در ذیل آن می‏گوید از طرق ما پاره‏ای از روایات وارد شده که مؤید این معنی است – هر چند که مابر آن تکیه نمی‏کنیم – مانند چیزی که «عطیه» از پیامبر اکرم نقل کرده است که پس از تلاوت این آیه فرمود: اهل البیت هیهنا:«اهل بیت (ع) در اینجا هستند» و اشاره به سوی قبله فرمود. (۲).

قرطبی حدیث دیگری نیز در این زمینه نقل می‏کند که پیامبر اکرم (ص) فرمود: زویت لی الارض فرأیت مشارقها و مغاربها وسیبلغ ملک امتی ما زوی لی منها:«زمین برای من گرد آوری شد، و تمام مشارق و مغارب آن را دیدم وبه زودی حکومت امت من بر تمام آنچه در نظر من جمع و پیجیده شد(برتمام روی زمین) استقرار خواهد یافت». (3).

توضیح این که: همانگونه که گفتیم تحقق این وعده الهی مراحلی دارد: یک مرحله از آن در مورد مؤمنان صالح در عصر پیامبر (ص) واقع شد، و بعد از فتح مکه و سیطره اسلام بر جزیره العرب، مسلمانان در سایه اسلام و پیامبر (ص) امنیت نسبی پیدا کردند و حاکم بر بخش عظیمی از منطقه شدند و آنچه در شان نزول این آیه آمده است تحقق یافت.

(در شان نزول این آیه در بسیاری از تفاسیر، از جمله اسباب النزول، مجمع البیان، فی ظلال، و قرطبی )با تفاوت مختصری( آمده است هنگامی که پیامبر اسلام )ص( و مسلمانان به مدینه هجرت کردند و انصار با آغوش باز از آنها استقبال نمودند تمامی عرب بر ضد آنان قیام نمودند آن چنان که ناچار بودند اسلحه رااز خود دور نکنند، شب را با سلاح بخوابند و صبح با سلاح برخیزند ادامه این حالت بر مسلمانان سخت آمد، بعضی می‏پرسیدند تا کی این حالت ادامه خواهد یافت؟ آیا زمانی خواهد فرارسید که شب را با خیال راحت استراحت کنیم واز هیچ کس جز خدا نترسیم؟ آیه فوق نازل شد و بشارت داد که چنین زمانی فرا خواهد رسید).

مرحله دیگر آن در زمان خلفا واقع شد که اسلام بخشهای عظیمی از جهان را زیر بال وپر خود گرفت و امنیت و آرامش بیشتر برای مسلمین فراهم گشت.

ولی مرحله سوم و نهایی یعنی عالمگیر شدن اسلام و حاکمیت بر کل جهان توأم با امنیت و آرامش و پیروزی سپاه توحید بر لشکر شرک هنوز تحقق نیافته و تنهادر عصرقیام مهدی (ع) صورت خواهد پذیرفت، و این معانی سه گانه که سلسله مراتب یک واقعیت است هیچ منافاتی با هم ندارد.

ضمنا از این آیه استفاده می‏شود که این وعده الهی مخصوص افرادی است که دارای ایمان و عمل صالح باشند و به یقین در هر عصر وزمانی این دو شرط تحقق یابد مرحله‏ای از این حاکمیت الهی برای مسلمین فراهم خواهد شد و در نقطه مقابل هر گاه شکستنی رخ دهد و مسلمین در چنگال دشمنان ناتوان و خوار گردند باید دانست که آن دو اصل که دو شرط وعده الهی است به فراموشی سپره شده: ایمانها ضعیف گشته و عمل‏ها آلوده گردیده است!

(۱). تفسیر قرطبی، ج ۷، ص ۴۶۹۲٫

(۲). روح البیان، ذیل آیه مورد بحث.

(۳). تفسیر قرطبی، ذیل آیه مورد بحث.