منجی

( بسوال تو چو درماند بگوید به نشاط

بر پیمبر صلواتی خوش خواهم به آواز )



دسته بندي ها

پر بازديدترين مطالب


اهل سنت و مهدی موعود

مهدویت در نگاه روایات و باورهای اهل سنت

اندیشه ظهور مهدی موعود ـ بر خلاف پندار برخی ـ نه فقط ویژه شیعه نیست؛ بلکه بخش مهمّی از باورهای اسلامی به شمار می‌آید، که بر پایه بشارت‌های پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم)، میان همه گروه‌ها و مذاهب اسلامی شکل گرفته است. در حوزه اعتقادات اسلامی، کمتر موضوعی را می¬توان یافت که تا این اندازه به آن اهمیت داده شده باشد، از این رو در اصل اعتقاد به ظهور مهدی موعود، نوعی اتفاق نظر و وحدت فکر، شکل گرفته است.
در مراجعه به منابع اهل سنت به روشنی به دست می‌آید در بسیاری از آن‌ها ـ با وجود برخی تحریفاتی که بویژه در دهه‌های اخیر در روایات مربوط به اهل بیت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در این منابع صورت گرفته است ـ احادیث مربوط به حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)، در کانون توجه قرار گرفته است؛ به گونه‌ای که در بیشتر این کتاب‌ها، از اوصاف و زندگی حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)، نشانه¬های ظهور، محل ظهور و بیعت، شمار یاران و دیگر موضوعات سخن به میان آمده است. این بدان گونه است که برخی از کسانی که به نوعی در بحث‌های مهدویت تردید کرده‌اند، درباره اساس آن، چنین گفته‌اند:
 

مشهور میان مسلمانان در طول تاریخ، این است که در آخرالزمان، مردی از اهل بیت (علیهم السلام) ظهور کرده، عدالت را آشکار می¬کند. مسلمانان از او پیروی می‌کنند و او بر کشورهای اسلامی چیره می¬شود. نام او مهدی است.
البته عده کم‌شماری، از پذیرفتن اصل «مهدویّت» سر بــاز زده، بــا دلایلی سست و واهی، به انکــار آن پرداخته و آن را فکری شیعی معرفی کرده‌اند.
افزون بر روایات فراوانی که در منابع اهل سنّت به صورت پراکنده به چشم می‌خورد، تدوین و نگارش کتاب‌های حدیثی ویژه حضرت مهدی (علیه السلام)، به وسیله دانشمندان اهل سنّت، نیز کتاب‌های مفصل تحلیلی، گویای جایگاه والای «مهدویّت» نزد آنان است؛ از این رو منابع روایی اهل سنت را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:

نخست. کتاب‌های عمومی

در این منابع روایات مربوط به مهدویت و حضرت مهدی (علیه السلام) در کنار دیگر روایات ذکر شده است.

برخی از این کتاب‌ها عبارتند از:

ـ المصنف، اثر ابوبکر عبد الرزاق‌ بن همام صنعانی (م۲۱۱ ق)
وی در این کتاب فصلی را با عنوان «باب المهدی» سامان داده و در آن بیش از ده حدیث نقل کرده است. وی پس از این باب، با عنوان باب «اشراط الساعه» به برخی موضوعات دیگر اشاره کرده است. این اثر، از نخستین کتاب‌های اهل سنّت است که احادیث مربوط به حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) را به شکلی منظم، گرد آورده است.


ـ کتاب الفتن، اثر حافظ ابوعبد الله نعیم‌ بن حماد المروزی (م ۲۲۹ ق)؛
وی در این کتاب، احادیث فراوانی درباره حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)، ویژگی¬ها و حوادث عصر او روایت کرده است.


ـ المصنف فی الاحادیث و الآثار، اثر حافظ عبد الله‌ بــن محمد‌ بــن ابی شیبه کوفی (م۲۳۵ ق)؛
وی در فصل ۳۷ این کتاب، بخشی را با عنوان «الفتن» قرار داده است. در این بخش، احادیثی را در رابطه با حضرت مهدی و مباحث مربوط به او ذکر کرده است. از موضوعاتی که در این روایات مورد اشاره قرار گرفته است، می‌توان به ویژگی‌های نسبی و اخلاقی مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)، مدت حکومت و عمر آن حضرت، شرایط پیش از ظهور، نشانه¬های ظهور و ویژگی¬های دوران ظهور ایشان اشاره کرد.


ـ مسند، اثــر احمد‌ بــن حنبــل ابوعبدالله شیبانی (م۲۴۱ ق)
وی که از پیشوایان چهارگانه اهل سنّت است، در کتاب خود احادیث پرشماری درباره حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) یاد کرده است. میان کتاب‌های نخستین حدیثی، مسند احمد بیشترین حدیث را در این موضوع ذکر کرده است.


ـ سنن ابن ماجه، اثر محمّد بن یزید ابوعبدالله قزوینی (م۲۷۵ ق)
وی که از حدیث‌شناسان و محدثان معروف و زبردست اهل‌سنّت بوده و سنن وی در زمره صحاح ششگانه قرار گرفته است، در کتاب الفتن این مجموعه، بخشی را به بیان احادیث مهدی با عنوان «باب خروج المهدی» اختصاص داده است. نسب حضرت مهدی (علیه السلام)، شرایط پیش از ظهور، زمینه سازان ظهور، یاران وی، مدت حکومت او و سرانجام ویژگی‌های اقتصادی و اجتماعی حکومت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)، از جمله موضوعــات ایــن روایات است. نکته قابل توجه این‌که در شش حدیث از مجموع هفت حــدیث، به نام امام مهدی (علیه السلام) تصریح شده است.


ـ سنن ابو داود، اثر سلیمان‌ بن اشعث ابو داود سجستانی (م۲۷۵ ق)
وی در این مجموعه بخشی را با عنوان «کتاب المهدی» به صورت مستقل ذکر کرده است.
برخی موضوعاتی که در روایات این مجموعه، مورد اشاره قرار گرفته است، عبارتند از: حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) از اهل‌بیت رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) است، ویژگی¬های نسبی وی، ویژگی‌های جسمی او، شرایط پیش از ظهور، حتمی بودن ظهور، اوضاع اجتماعی ـ اقتصادی عصر ظهور و سرانجام جهان پس از حضرت مهدی (علیه السلام).
احادیث سنن ابو داود یکی از منابع قابل ملاحظه، در باره «مهدویّت» نزد اهل سنّت است.


ـ الجامع الصحیح، از صحاح ششگـانه اهــل سنّت، اثــر محمّد بــن عیسی ابوعیسی تَرمَذی سلمی(م۲۷۹ق)
وی در فصل «ما جاء فی المهدی»، سه حدیث به نقل از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) آورده است. در دو حدیث اول، به نام حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) تصریحی نشده و صرفاً مسألــه منجی و حتمی بـودن حاکمیت شخصی از اهل بیت (علیهم السلام) و هم‌نام رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) بیان شده است. ترمذی در باره حدیث اول گفته است: «هذا حدیث حسن صحیح» و درباره حدیث سوم گفته است: «هذا حدیث حسن.»
هرچند در این مجموعه حدیثی، شمار حدیث‌های مربوط به حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)، بسیار اندک است، با توجــه بــه اسناد خوب آن‌ها، ایــن احادیث مهم و قابــل تــوجه دارای اطــلاعات جــامعی در بـاره حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) می¬باشند.


ـ المستدرک علی الصحیحین؛ اثر محمد بن عبدالله، ابوعبد الله حاکم نیشابوری (م ۴۰۵ ق)
وی احادیث مربوط به حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) را در فصلی ویژه، در کتاب الفتن و الملاحم و در برخی قسمت¬های دیگر به صورت پراکنده ذکر کرده است. وی در این احادیث، به برخی موضوعات مربوط به حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) ـ اعم از نسب، ویژگی¬های جسمانی، شرایط پیش از ظهور، اصل ظهور و مسائل مختلف دیگر ـ پرداخته است.


ـ کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال، اثر علاء الدین علی المتقی‌ بن حسام‌الدین هندی (م۹۷۵ ق)
این جامع حدیثی، از معروف‌ترین مجموعه‌های حدیثی موجود اهل سنّت است. نگارند‌ه این اثر ـ که تألیفــی مستقــل دربــاره حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) به نام البرهان فی علامات مهدی الآخر الزمان دارد ـ در مجموعه حدیثی کنزالعمال افزون بر روایات پراکنده، فصلی را با عنوان «خروج المهــدی» گــشوده و در آن ده-ها حدیث را از منابع مختلف نقل کرده است. در این مجموعــه، زوایــای گوناگون مهدویّت، از جمله شرایط پیش از ظهور، یاوران مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) در دوران حکــومت، رخـدادهــای عصر ظهور، شرایط اقتصادی در آن زمان و ویژگی‌های جسمی آن حضرت، بیان شده است.

دسته دوم. کتاب‌های ویژه حدیثی مهدویت

دانشمندان اهــل سنّت ـ همـانند عالمان شیعه ـ فقط به نقل روایات مهدویّت در کتاب‌های مختلف بسنده نکرده، کتاب¬هایی چند، ویژه موضوعات مربوط به حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) تألیف کرده‌اند. برخی از این آثار بدین قرار است:


ـ اربعون حدیث، اثر ابونعیم اصفهانی (م۴۲۰ ق)؛
کتاب اربعون حدیث اکنون در دسترس نیست؛ ولی محقق اربلی در کتاب کشف الغمه فی المعرفه الائمه آن را آورده است.


ـ البیان فی اخبار صاحب الزمان (علیه السلام)؛ اثر ابوعبد الله محمّد کنجی شافعی (م۶۵۸ق)
او مجموع هفتاد حدیث را در۲۵ باب منظم کرده و حتی به بعضی از جزئیات مربوط به حضرت مهدی (علیه السلام) نیز اشاره کرده است.


ـ عِقد الدرر فی اخبار المنتظر؛ نگارش یوسف‌ بن یحیی‌ بن علی‌ بن عبد العزیز مقدسی شافعی (م بعد ۶۵۸ق)
این کتاب، به لحاظ جامع بودن و گستردگی، در نوع خود کم‌نظیر و منبع مهمی برای کتاب¬های پس از آن بوده است.


ـ العرف الوردی فی الاخبار المهدی، اثر جلال الدین عبدالرحمان‌ بن ابی‌بکر سیوطی (م۹۱۱ ق)
وی احادیث مربوط به مهدی را در این کتاب به شکلی گسترده جمع¬آوری کرده است. این کتاب ضمن مجموعه رساله‌هایی به نام الرسائل العشر در مجموعه¬ای بزرگ¬تر با عنوان الحاوی للفتاوی به چاپ رسیده است. وی در ابتدای این رساله می‌نویسد:
این، بخشی است که احادیث و آثار وارد شده راجع به مهدی را در آن جمع کردم و چهل حدیثی که حافظ ابو نعیم آن‌ها را ذکر کرده است، به صورت خلاصه آوردم و آنچه او نیاورده است بر آن افزودم و به صورت «ک» آن را رمزگذاری کردم.
مجموع احادیثی که در این کتاب جمع آوری شده ـ چه آنچه از ابونعیم آورده و چه آنچه خودش بر آن افزوده ـ بالغ بر دویست حدیث است.


ـ البرهان فی علامات مهدی آخر الزمان، اثر علاء الدین علی‌ بن حسام، الدین مشهور به متقی هندی (م۹۷۵ق)؛
این کتاب، از کتاب¬های حدیثی درباره مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) است که بیش از ۲۷۰ حدیث را در بر گرفته است.


نکته قابل توجه در باره روایات مربوط به حضرت مهدی (علیه السلام) در منابع اهل سنّت، این است که بزرگان فراوانی از ایشان، از جمله: ترمذی (م۲۹۷ق)، حاکم نیشابوری (م۴۰۵ق)، بیهقی (م۴۵۸ق)، قرطبی مالکی (م۶۷۱ق)، به صحت آن‌ها تصریح کرده‌اند.
افزون بر منابع روایی، امروزه ده‌ها کتاب به دست نویسندگان اهل سنت در موضوع مهدویت نوشته شده که در دسترس علاقه مندان است.